Staromieście

 

Brak źródeł pisanych uniemożliwia przedstawienie osadnictwa w okolicach Rzeszowa we wczesnym średniowieczu. Próba rekonstrukcji może być więc oparta na analizie porównawczej i materiałach archeologicznych.

Tereny, na których leżał Rzeszów przedlokacyjny za czasów książąt halicko-włodzimierskich wraz z okolicą oraz Rzeszów lokowany przez Kazimierza Wielkiego, położone były na niskiej terasie na lewym brzegu średniego Wisłoka. Terasa ta jest pochodzenia dyluwialnego w rejonie Staromieścia, a w rejonie obecnego Starego Miasta aluwialnego położona do ok. 250m n.p.m. nadając mocniejszy akcent sfałdowanemu krajobrazowi.

Samo Staromieście leży na wysokości ok. 218m n.p.m. i było oddalone ok. 3 km od nowolokowanego ośrodka miejskiego.

Korzystne położenie przy przeprawie na puszczańskim szlaku z Rusi do Polski oraz dobre gleby, sprzyjały osiedlaniu się człowieka na tych terenach . Na pewno miały też wpływy na ten obszar procesy osadnicze na sąsiednich terenach. I tak np. wokół Sędziszowa puszcza została wytrzebiona przez polskich osadników prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku. stąd mogła się kierować akcja osiedleńcza w kierunku wschodnim, wykorzystując dobre gleby po wykarczowaniu lasów wzdłuż traktu zachód.

Chociaż teren, na którym położone było pierwsze miasto o nazwie Rzeszów był terenem przygranicznym raczej związanym z Rusią halicko-włodzimierską, to jednak jego powstanie nad Wisłokiem wiązać należy z polską inicjatywą osadniczą. Napływ osadników polskich na te tereny jest bardzo prawdopodobny w XIII wieku i na początku XIV w. Taka akcja osadnicza była wówczas nawet popierana przez książąt halickich, czego najlepszym przykładem może być nadanie prawa lokacji Sanokowi w 1339 r. i powierzenie przeprowadzanie jej Bartłomiejowi z Sandomierza.

Za polskim rodowodem "Rzeszowa" (Staromieścia) przemawia także jego nazwa, która w tym występowała dość często na terenie Małopolski. Podobnym z nazwy był Rzochów, miasto położone nad Wisłoką, przy szlaku handlowym z Opatowa przez Rzeszów na Ruś. Większość badaczy opowiada się za polskim rodowodem nazwy Rzeszów przypuszczając że jest ona dzierżawczą formą imienia "Rzesz" lub "Rzech".

Można więc przypuszczać, że są ślady przenikania elementu polskiego na Ruś.

Podkreślenia wart jest bardzo konkretny fakt, że najstarszym ośrodkiem osadniczym na interesującym nas obszarze noszącym nazwę „Rzeszów” było obecne Staromieście, które jeszcze w latach 1428-1432 nazywane jest w źródłach Stary Rzeszów (Antiqua Reschaw).

Według hipotez w pierwszym Rzeszowie powinno się znajdować także grodzisko. I tak np. F. Kotula sądził, że znajdowało się ono w okolicach, gdzie obecnie znajdują się resztki dawnego założenia dworsko- parkowego po ostatnich właścicielach Staromieścia- Jędrzejowiczach. Tam też według niego miała się znajdować siedziba właścicieli Rzeszowa w czasach polskich. Osada targowa miała się znajdować na wzgórzu, gdzie obecnie stoi kościół. Wcześniej według niego miała ona pełnić rolę pogranicznej strażnicy.

    Funkcjonowanie w tym miejscu grodu, czy też siedziby kniaziowskiego zarządcy włości trudno wykluczyć, ale według K. Moskwy brak jest na to potwierdzenia pewnymi dowodami archeologicznymi. Znaleziska archeologiczne w tym rejonie, takie jak fragmenty ceramiki z ok. X w. i miecz żelazny z ok. 1300 r. znalezione w okolicach dworu w Staromieściu według K. Moskwy nie dają pełnych podstaw by wziąć je z grodem.

Staromieście położone na zachodnim brzegu Przyrwy mogło być osadą handlową przy szlaku, który miał prowadzić do Pszybyszówki przez Ruską Wieś do Staromieścia i mogło być zasiedlone przez polską ludność napływową najpóźniej w XIII w. a rządziło się prawdopodobnie prawem polskim lub ruskim. Mo­gło się więc rozwinąć w pobliżu domniemanego gródka pogranicznego książąt ruskich, sprawującego straż nad drogą prowadzącą do przeprawy przez Wisłok. Bezpośrednio na drugim brzegu Przyrwy położona była Ruska Wieś. Ta późniejsza nazwa podkreślała odrębność etniczną osady. Dzięki swemu położeniu Staromieście szybko się rozwinęło i awansowało do roli centrum włości obejmującej głównie pograniczne puszcze.

Trudno również wykluczyć, że było to miasto ruskie, które ucierpiało w czasie walk o Ruś oraz z powodu zbyt częstych zmian przynależności państwowej, ponieważ granica wschodnia do około roku 1340, tj. do momentu włączenia tych terenów na stałe w granice państwa polskiego przez Kazimierza Wielkiego, bardzo często zmieniała swój przebieg.

Niczego bliżej nie wiadomo, co mogło się wydarzyć na nowo przyłączonym terenie. Prawdopodobnie prowadzono na tym terenie wzmożoną akcję osadniczą. Możemy przypuszczać, że przed 1354 rokiem lokowano większość znanych wówczas wsi i nowe miasto Rzeszów. W każdym razie zostało ono urządzone w wyniku przywileju z 19 I 1354 roku na nowo. Rozwój miasta na­stępować więc zaczął niezależnie od Staromieścia, ponieważ tutaj skierowało się prawie całe osadnictwo po otrzymaniu prawa magdeburskiego. Tędy też skierowano główny szlak handlowy z zachodu na wschód, który dotychczas prowadził przez Staromieście.

Siedziba właścicieli nowego Rzeszowa do końca wieku XVI znajdowała się głównie w Staromieściu, pomimo tego, że na południe od miasta zbudowano jednak już wcześniej dwór obronny i folwark.

Po śmierci Jana Pakosławica (ok. 1374 roku) dokonano pierwszego podziału majętności rzeszowskiej. W ręce jego synów: Jana, Feliksa, Jana (został arcybiskupem lwowskim) i trzeciego Jana dostała się część Rzeszowa, klucz staromiejski (Staromieście i Świlcza) oraz wsie: Donatowa (Bratkowice), Donatowa Wola (Mrowia), Kamyszyn, Rudna, Trzebownisko, Jasionka, Zaczernić, Wola Wysoka, Racławówka, Zabierów, Wola Zabierowska, Bzianka, Łąka, Palikówka, Przybyszówka, Staroniwa i Stobierna. Natomiast resztę miasta objęły w posiadanie wraz z innymi częściami włości córki Jana Pakosławica.

Na przełomie XIV i XV wieku dobra rzeszowskie znalazły się w posiadaniu wnuków i wnuczek Jana Pakosławica. Większość z nich utrzymywali w swoich rękach trzej synowie Jana Feliksa (Jan Starszy, Jan. Średni — biskup krakowski i Jan Młodszy). W 1446 roku przejęli oni także majątek po stryju — Janie RzeJowskim, arcybiskupie lwowskim.

Natomiast w ciągu XV wieku dobra te przeszły w posiadanie potomków Małgorzaty, Katarzyny i Ofki Rzeszowskich, a stało się to w wyniku zawiłych transakcji i koligacji małżeńskich.

Pomimo wyodrębnienia się w połowie XV wieku trzech wiejskich zespołów majątkowych z ośrodkami w Przybyszówce, Rudnej i Trzebownisku, zlokalizowane tam zostały dwory i folwarki pańskie. Główne jednak znaczenie wśród nich nadal miała rezydencja z zespołem zabudowań dla urzędników i służby położona w Staromieściu.

Ostatnim przedstawicielem Rzeszowskich był Adam z Zerkowa żonaty z Elżbietą Kormanicką, kasztelanką czchowską, zmarły bezpotomnie w 1583 roku.

Wdowa po Adamie wyszła za mąż za Mikołaja Spytka Ligęzę, przyszłego kasztelana sandomierskiego, któremu wniosła włość rzeszowską częściowo w wianie, a częściowo drogą wykupu poszczególnych wsi. od jej sióstr Katarzyny i Ofki.

W 1589 roku Katarzyna Rzeszowska sprzedała swą część M. S. Ligęzie, który nabył wkrótce i drugą połowę dóbr od Zofii Rzeszowskiej. Rejestr poborowy z 1589 roku odnotował, że M. S. Ligęza posiadał tu 13 wsi, w tym także Staromieście, z 126 łanami ziemi opodatkowanej i użytkowanej przez chłopów.

W tym okresie Staromieście wraz z folwarkiem wchodziło do klucza rzeszowskiego jego dóbr.

M. S. Ligęza w 1637 roku przekazał Rzeszów z 39 wsiami,

w składzie których było Staromieście, swojej starszej córce Pudencjanie testamentem spisanym w 1631 i 1637 roku.

W rok później właścicielami Rzeszowa wraz ze Staromieściem i resztą włości rzeszowskiej została Konstancja, młodsza córka M. S. Ligęzy i Jerzy Sebastian Lubomirski (jej mąż) w wyniku decyzji komisji powołanej dekretem trybunalskim.

Po śmierci Jerzego Sebastiana Lubomirskiego i podziale po nim schedy na rzeszowską i łańcucką właścicielem Staromieścia został Hieronim Augustyn Lubomirski — założyciel rzeszowskiej linii Lubomirskich.

W rewizji generalnej ziemi przemyskiej spisanej w 1713 roku Staromieście występuje w składzie dóbr rzeszowskich zarządza­nych wspólnie przez spadkobierców H. A. Lubomirskiego.

W 1726 roku olbrzymie dobra po H. A. Lubomirskim uległy oficjalnie podziałowi między jego trzech synów: Jerzego Ignacego, Jana Kazimierza i Aleksandra Jakuba Lubomirskich. Staromieście znalazło się wówczas w posiadaniu Jerzego Ignacego Lubomirskiego.

Po jego śmierci w 1753 roku Staromieście wraz z resztą dóbr rzeszowskich znalazło się w posiadaniu jego syna z pierwszego małżeństwa (z Marianną z Bielińskich Denhoffową) — Teodora Hieronima Lubomirskiego.

T. H. Lubomirski i jego żona Eleonora z Małachowskich zmarli dość wcześnie, bo już w 1761 roku, co wywołało skomplikowaną sytuację spadkową. W związku z tym w 1776 roku dokonano podziału dóbr. Staromieście ;wraz z dobrami rzeszowskimi przypadło Franciszkowi i Joannie ze Steinów Lubomirskiej. Praktycznie dobrami rzeszowskimi zarządzała jednak nadal Joannadtee Steinów Lubomirska, aż do swej śmierci w 1783 roku.

Proces kurczenia się dóbr Lubomirskich, który rozpoczął się już za życia T. H. Lubomirskiego został przyspieszony w okresie zarządzania nimi przez Joannę ze Steinów Lubomirska i jej syna Franciszka na skutek olbrzymiej niegospodarności i zadłużeń.

I tak np. dzierżawione najpierw przez Ignacego Skrzyńskiego Staromieście na drodze licytacji stało się w 1791 roku jego własnością, Stał się on wówczas także właścicielem folwarku staromiejskiego.

Staromieście wraz z folwarkiem było własnością rodziny Skrzyńskich do początków II połowy XIX wieku i wchodziło w skład dominium rzeszowskiego. Po Skrzyńskich właścicielami folwarku zostali Jędrzejowicze, do których należał on do 1944 roku.

 

Tekst i zdjęcia: Zabawy w one lata... Staromiejskie wesele, opracowanej przez Magdalenę Totowicz Głowińską według Jana Robaka, Zeszyty Staromiejskie nr 4/2002, Stowarzyszenie przyjaciół Staromieścia, Rzeszów 2002

 

.

Dziewczęta ze Staromieścia w strojach sprzed I wojny światowej