Powrót do menu...

Architektura gospodarcza

Dla potrzeb ludności w regionie rolniczym jakim była ziemia mielecka wznoszono liczne wiatraki, młyny i spichlerze. "Wioską wiatraków" nazywana była Trzciana, natomiast najwięcej spichlerzy było we wsiach produkujących towary wywożone potem z regionu drogą rzeczną.

Lista miejscowości, w których zachowały się zabytki architektury gospodarczej:

- Ruda - wiatrak typu "paltrak", postawiony w 1934 roku. Konstrukcja budynku słupowo-szkieletowa oszalowana deskami. Dach trójspadowy, kryty dranicami. Wiatrak z Rudy jest rozbudowanym młynkiem żarnowym, napędzanym siłą wiatru. Sześć śmig deskowych, osadzonych w poziomym wale, porusza mechanizm mielniczy. śmigi wraz z całym budynkiem ustawiane są do wiatru przy pomocy dwóch dyszli. Czworoboczne przyciesie wiatraka obracają się ślizgowo na takich samych, ale nieruchomych, osadzonych na dębowych słupach przyciesiach podstawy. Ostatnim właścicielem wiatraka był Roman Łagowski.

-Dębiaki - młyn wodny

-Żółtynia- wiatrak wodny Młyn postawiony na planie prostokąta, zrąb węgłowany na rybi ogon, bez ostatków. Dach naczółkowy z szerokimi okapami szczytowymi, kryty gontem. Do młyna dobudowana maszynownia o konstrukcji słupowej, oszalowana deskami, z dachem jednospadowym, krytym dachówką ceramiczną. Bracia Machowie zaczęli użytkować młyn na początku lat dwudziestych, najpierw gruntownie go przebudowując i modernizując. Przebudowy dokonał w 1922 roku wiejski wynalazca-samouk Piotr Szczerba. Obecnie budynek składa się z trzech jednownętrznych kondygnacji: przyziemia, parteru i poddasza, a jego urządzenia technologiczne to: 2 kamienie młyńskie, jagielnik, walce, 3 cylindry, 2 wialnie, 4 elewatory z czerpakami na pasach i skrzynia zsypowa na mąkę. System napędowy młyna stanowią koło wodne nasiębierne i wał umieszczony w przybudówce. Woda spadała na koło na poziomie około 1 metra nad osią i obracała je 8 razy na minutę.

-Trzciana - była nazywana wioską wiatraków. Do 1939r. stały podobno 42, z których pozostały jeszcze dwa. Wiatrak Samborskich- stoi koło cmentarza. Został zbudowany w Woli Mieleckiej, w 1933r. rozebrany na części, wyremontowany i przeniesiony do Trzciany. Drewniany wiatrak ma zachowaną konstrukcję śmigieł oraz mechanizmy młyna. Podczas okupacji hitlerowskiej mąkę mielono tu po kryjomu. Obecnie nieczynny.
Wiatrak "koźlak"- w pobliżu wiatraku Samborskich. Jego konstrukcja charakteryzuje się tym, ze opiera się na potężnej dębowej belce wkopanej pionowo w ziemię, zwanej królem, a na niej z kolei osadzona jest belka pozioma- mącznica. Obie belki dźwigają ciężar całego obiektu. Umocowany doń dyszel pozwala zmienić jego położenie w zależności od kierunku wiatru.

-Padew- Wiatrak typu "holender" zbudowany w 1939 roku przez Stanisława Skrzypka. W urządzenia mielnicze wyposażony dopiero w 1945 roku. Budynek drewniany, dziesięcioboczny. Przyciesie wiązane w "gwiazdę", położone na betonowych słupach fundamentowych. Konstrukcja ścian słupowo -szkieletowa, oszalowana deskami. Wnętrze jednoprzestrzenne, dwupoziomowe. Kopuła dachu kryta papą. Drewniane migi z piórami z dartych deseczek napędzają urządzenia mielnicze wiatraka. Kopuła wraz ze migami przekręcana jest do wiatru na drewnianych rolkach (umocowanych na szczycie statycznej konstrukcji budynku) przy pomocy dwóch dyszli. Oprócz urządzeń do mielenia mąki wiatrak wyposażony był w jagielnik, tj. młynek do mielenia kaszy. Pracował do 1975 roku.

Spichlerz, obok stajni i stodoły, był dodatkowym budynkiem wchodzącym w skład niektórych zagród. Najpierwotniejszą formą spichlerza był niewielki budynek o jednym wnętrzu z wejściem, umieszczonym w ścianie szczytowej. Bardziej rozbudowany układ miały spichlerze składające się z dwóch pomieszczeń, z których mniejsze pełniło funkcję przedsionka. Bywały też spichlerze połączone z wozownią bądź stajnią.


Elewacja chlewa. Niwiska

        Sposób połączenia dachu stajni ze zrębem. Tuszów Narodowy.

W spichlerzach przechowywano głównie zboże umieszczone w specjalnych skrzyniach sąsieków. Na ścianach spichlerza zawieszano narzędzia stolarskie i sprzęt niezbędny w każdym gospodarstwie. W wypadku, gdy w danej zagrodzie znajdowała się pasieka, w spichlerzu przechowywano zapasowe ramki, miodarkę i drobny sprzęt przydatny w czasie pracy przy ulach.
Istotnym elementem wyposażenia zagrody były piwnice. Zachowały się prymitywne formy pomieszczeń ukrytych w ziemi w postaci tzw. grub oraz kopców. Gruba jest pomieszczeniem stałym, o konstrukcji drzewno-ziemnej, częściowo ukrytej pod ziemią. U Lasowiaków spotyka się je bardzo często. Służą do przechowywania w zimie ziemniaków, buraków, kapusty w główkach itp. Kopiec jest pomieszczeniem prowizorycznym, wykopanym w ziemi na okres zimy. Składa się tam ziemniaki i buraki. Po wybraniu ziemniaków kopiec jest likwidowany.

Powrót do menu...